Алтаргана 2010 наадам

Буряад зон,түрэл нютагаа магтаhан,ханилгаа hайтай нүхэдөө hанаhан,багашэг енгэлэhэн, шоргоолжной үүр шэнги үймэhэн өөhөдынгөө амьдаралые Гималайн оройhоо дурандаша гайхашараhан, баhа hанаашараhан аялгатай шүлэгэ ,дуунуудаа “Улаанбаатарай Алтаргана 2010” нааданай айлшадтаа зориулааб гэбэ.
“Айдарнууд” ном “Интер-ном” наймаагай таhагуудта тараагдаа.

Үрдиджэ,абажа hонирхогты.

Буриад болон монголчууд нь єнє эртнээс харилцаатай угсаа гарал нэгтэй ахан
дvvс билээ. Энэ хэсэгт буриад ба монголчуудын харилцааны хооронд гарч
байсан vйл аывдлын тоймоос єгvvлье. Тухайн цаг vеийн улс тєрийн байдлаас
болж хил орчмын бурайд-монголчууд шилжин нvvдэл хийх явдал их байжээ. Read the rest of this entry »

Хурим тойн зохиомж буриад монгол туульсын гол үйл явдлыг өгүүлдэг тул энэ зан үйл хийгээд үг хэллэг туульд туссан нь үлэмж буй. Туульсын гол баатар хүйт сүйт хүүхнээ алс хол нутгаас түмэн бэрхшээл туулж авч байгааг үлгэр туульсын зохиомжоор уран илтгэхийн зэрэгцээ буриад зоны хурим тойн ёс горимын дагуу өгүүлсэн өгүүлэмж туульд элбэг тохиолддог. Буриад монгол заншлаар босгож эхнэр авдаг эртний уламжлалт ёс хурим тойн зан үйлд өнөө боловч ёсолдог заншил бий. Осоодор мэргэн туульд тэнгэрийн охиныг хоёр эгчтэйгээ усанд шумбан наадаж байхад хувцсыг нь нууж аваад хэрэг зоригоо хэлж босгож авч байгаагаар гардаг. Хоёр эгч нь дүүгээ хүйт сүйт залуутайгаа жаргалтай сайхан суухын ерөөл тавьж нисэн оддог.
Нүгэлт нүцгэн гургууль туульд Төгс төлдөр хааны Цэдэндамба хөвгүүнд Гинари тэнгэрийн охиныг созол эрдэнээр бариад, хатан болгон суйвдаж өгч байгаа үйл явдал гардаг.
“Ёоро Ёгшоолой” туульд мангасын их хөрөнгийг эрэмгий шаламгай эрч их хүч хөдөлмөрөөрөө өсгөн хариулж арвижуулан дэлгэрүүлж өссөн мангасын үзэсгэлэнт сайхан охины эргүй эм, эзэнгүй зөөри би байна гэхэд нь сэтгэл нь уярч, их хатнаа болгон авсан үйл явдал гардаг.
Буриад туульсын баатрууд ихэвчлэн эрийн гурван наадамд эрэмгий шандсаа сорьж, гурван бооцоог авч, хүргэн хүүгийн сорилтыг давж байж заяаны шар сударт заасан хүйт сүйт хүүхнээ авдаг үйл явдал дэлгэрэнгүй. Буриад Жангарын туульд хүргэн сорих зан үйлийг басганай худалдаа гэж нэрлэсэн байдаг. Басганы худалдаагаар сүйлж эхнэр авч байгаа нь тэр ажээ.
“Ёоро Ёгшоолой” туульд Харалтуу мэргэн хааны өмнө борвин дээрээ бохилзож, тахим дээрээ тахилзаж байгаад гуйх гуулин толгой, мөргөх мөнгөн толгой тавинам гэж хэлэн охиныг нь гуйж авдаг.
“Осоодор мэргэн” туульд: хурим тойн найрт хутга тавилгүй мах идэж, хундага тавилгүй арван өдөр найрласныг өгүүлээд “Түрэ бүтэбэ төөлэй мухариба хурим бүтэбэ хубхай толгой мухариба” гэж хурим тойн явдлыг билигшээн хэлэлцэж тардаг. Буриад заншлаар хурим тойн зан үйлд төөлэй залах ёс эрхэм байдгийг ийн өгүүлжээ.

Буриад Жангарын туульд: “Хүри дүү, хуряахай хоёр уулзажа амгалан мэндэеэ хэлэлсэжэ аяар тэрэ холо оронhоо орожо ерэхэ гээшэ ехэ hонин байна гэжэ Мийр мэргэн хуряахай ехэ баясжа, нашаганаса энежэ, ташаганаса хөөрэжэ, дэмбэ улаан тамхияа залалсажа шара саарhан дээрэ шатар табижа, хара саарhан дээрээ хаарта лүн хэжэ” ханашигүй hайхан наадангаар сэнгүүлжэ, гурбан хоногто гуда найрлажа, дүрбэн хоногто дүлэ сэнгэжэ эрдимтэ сагаан бумбаяа бэлэг үгэжэ мордуулба алтай.” гэж байдаг нь баяр наадмын тод томруун дүрслэл юм. Буриад түмний дунд хөзөр, шатар цэнгэл наадмын олон зууны уламжлалтай цэнгээний төрөл билээ. Хар толгойгоороо мөрий тавьж хааны охинтой хаарталддаг буриад Жангарын туулийн өвөрмөц сонин дүр дүрслэл.
Эрийн гурван наадмын дүр дүрслэл буриад монгол туулийн түгээмэл нэгэн төрөл нь байдаг тул жишээ авч дурдах нь илүүц.
Хатир наадмын дүрслэл “Шонхоодой мэргэн” туульд: “Хара халюу малгайтай харамаалжин хара сэмбэн дэгэлтэй басгад гээшэ хатаража байха. Хүригэн хүригэн хүбүүн ерэ наашаа хатараяс гэжэ хэлэхэдэн буруу тээшээ хараад гаралсажи орхёорой. Түүнэй удаада нааданда ошолдожи ябахадо нэгэ хэhэг басгад хатаражи байхадо хартуусхани малгайтай хүбэнтэй дэгэлтэй басгад сабахи плинс годоhотон хүригэн хүригэн хүбүүн ерэ хаашаа, хатарае гэхүдэн буруу тээшээ хараад гаралсажи ошиходош хамниган хүний басгад хушийн үнэр гарша хатаражи байха бидэ годон хани малгайтай хатаражи хэбтэжэ хүригэн, хүригэн хүбүүн ерэ наашаа, хатарая гэхү бииз. Оролсожи хатаралдажи үхөөсэй л даа.” гэж гардаг.
Найрлаж байгаа дүр дүрлэл буриад туульд түгээмэл. Хэлц хэллэг нь “Арын хэсэ дэлдэжэ араяа зони дэлгэжэ, үбэрэй хэсэ дэлдэжэ, эбэрэй зони суглуулба. Нуураар хэмнэжэ архи гаргабала нугаар хэмнэжэ мяха гаргаба ла, юhэн үдэрөөр хэмнэжэ ехэ найр зугаа хэбэ лэ. Найман үдэрээр хэмнэжэ найр зугаа хэбэ лэ. Тагшаар хэмнэн уужал байба ла, таршагаар хэмнэн зугаалажа байба ла, сараар хэмнэжэ уужал байба ла, сагаар хэмнэн зугаалажа байба ла. Арбадахи үдэртөө тэлэрэбэ” гэхчилэн хайлдаг.

Буриад ардын туульс зоог шүүс хүндэтгэлийн үйл явдал үг хэллэгээр асар баялаг. Тууль болгонд бараг өгүллсэн бий. Туульд гардаг зоог шүүс идээг нэрлэвэл айраг, сэгээ, миха, шарууhа шүүhэ, төөлэй, бозо, тараг, саахар, улаан боодхо, архи, арза, хорзо, шүхэр шавай гэх мэт.
Гэсэрийн туульд: “Алтан шэрээгээ татаба амтата эдеэгээ табиба, мүнгэн шэрээгээ татажа hайхан эдеэгээ табиба, нуураар хэмнэмэ архияа аягалжа бариба, болдогоор хэмнэмэ михаяа асаралдажа табиба. Хан Хюрмас тэнгэри Сэгээн сэбдэг тэнгэрийн амтата эдеэнэй hайханда арбан хурганайгаа үзүүрыг таhа хазан алдаба эшэхын ехээр эшэбэ, сошихын ехээр сошобо. Сэгээн сэбдэг тэнгэри, Сэсэн ууган хатан хоёр Ай нохойл!… гэлдэжэ үгэ алдан байбад лэ” гэж гардаг. Аламж мэргэн туульд: Татахада hунаха табихада агшаха тажаа мүнгэн остоолоо табилдажа байба ла даа Агуу гоохон дүүхэйн. Далан зүhэнэй эдеэе дээжэ барин асаржа табилдажа байбал даа. Юhэн зүhэнэй боодхойе зүhэ бэрин асаржа табилдажа үгүбэл даа. Алта мүнгүн самбаараа бусалгажа асарба арбан толгой саахараа буталжа табилайл. Уухайн hайхан ундаараа ундалуулжа талгаба, идехүйн hайхан эдеэгээр идеэлүүлжэ талгаба. гэж гардаг нь туулийн тогтмол хэллэг болон хэвшжээ.

Нялхсыг угтах зан үйл нь буриад туульсад төрсөн гарсан тоонотыг нь хэдий цагт, хаана, аль зүгт, ямар газар гэдгийг нарийн дурдаж өгүүлсэн байдаг. Аламж мэргэн туульд: “Урайни уриндоло урин сагай түрүүндэ лө газаада ехэ далайяа гарим дээрээ түрэбэ, газар ехэ дайдаяа гүрүм дээрээ түрэбэ. Зүүни хаани зүгтэ лэ зүгэй хани дайдада гушин хаани гурьбида гурбан сэеын булууда түрэн гаран яргабала” (Урьдын урд цагт урин цагийн эхэнд гадаад их далайн эрэгт, газар их дэлхийн өнцөгт зүүний хааны зүгт, зүгийнхэний тэнд гучинхан толгодын дунд гурван цэгийн бэлчирт төрөн гаран жаргав гэнэ) гэх мэтээр тодорхой заасан. Буриад зон унасан газар, угаасан ус,хүй дарсан хөх чулуугаа тоонот хэмээн нэрлэж насан туршдаа сүслэн санаж явдаг заншилтай. Туульд энэ сэтгэлгээ тусч хаа явсан газраа алдар нэрээ хэлэхдээ төрсөн гарсан тоонотоо дурдан хэлж байдаг.
Хүүхэд олж жирэмсэн боллоо гэхийг туулийн хэллэгээр “Алтан Шиэбшүүр хатани урда hайхан хормойнь үргэлдэжэ байба ла, хойто hайхан хормойнь hанжалдажа ороболо. hууха сагаа ерэхэдэ ороо үргөөр заhажа дэрэеэ үндэрээр табижа Ёолон ёогшон хэбэтэбэ лэ” гэж Осоодор мэргэн туульд гардаг. Хүүхэд тосож авч байгаа зан үйл “Үе сагаан үбhэ үтэр түргэн абша үхинэй хүйhэ хүндэбэ. Улаан утаhаар уяба” гэж Хаан Сагта абхай туульд гардаг.
Буриад туулийн хэллэгээр мэндлэх, төрөх, гарах гэсэн үгийг “Мүн бэеэ бэелбэ мүхэреэн шарай шарайлаба” гэж хэлнэ. Бас энэ хэллэгийн нөгөө нэгэн утга нь туулийн баатар ямар нэгэн юманд хувилсан байгаад эргэж биедээ тохорвол мөн ингэж хэлдэг.

Буриад Гэсэрийн туульд: “Боржон хангай боhогынь боггүй арюунаар алхажа хаан амараар амаршалба, хатан мэндээр мэндэшэлбэ. Толгой гурбан тэнгэришүүл баруун гараар золгожо бардам хүүрээ хэлсэбэ, ута гараар золгожо уран хүүрээр ушарба” гэж байдаг нь мэнд хүндийн зан үйл тодорхой, үг хэллэг яруугийн жишээ мөн. Хаан амраар амарчилж, хатан мэндээр мэндчилэх гэдэг төрт ёсны мэндчилгээ. Буриад монгол зоны заншлаар эр хүний амар амгаланг Амар мэндэ хэмээн амарчилж, эмэгтэй хүнийг мэнд ээ гэж мэндчилдэг. Осоодор мэргэн туульд: Хаан мэндээр мэндэшэлбэ хатан дорообоор дорооболбо гэсэн хэллэг байдаг. Хатны бие лагшин эрүүл мэндийг нь асууж байгаа хэвшмэл хэллэг. Буриад аялгуунд мэндэ дорообо гэсэн хоршоо үг байдаг. Дорообо гэдэг нь орос хэлнээс орсон здоров гэсэн үгийн буриад дуудлага юм. Ёоро Ёншоолой туульд: Үбэр мэргэн эсэгэмни Амар hайн ябана гүт гэж элбэрэлт мэндчилгээгээр мэндэлдэг. Аламж мэргэн туульд: Мэтэр гэсэн биеэрээ хадам баабай мэндэ! гэжэ мэндэшэлжэ оробол даа Хадам эхэ мэндэ! гэжэ хадам эхэеэ мэндэшэлжи байбал даа. Хэмээн ёст мэндчилгээгээр мэндэлдэг. Буриад зон айлд орохдоо эхэлж бурханд мөргөөд гэрт байгаа хүн бүхнийг нэг бүрчлэн хандаж мэндчилээд, адуу мал сүрэг мэндэ гэж сурдаг заншилтай билээ.

Буриад зон эрт урьд цагаас эхлэн үлгэр туульсыг зохион хайлж, үеэс үед уламжлан иржээ. Буриад ардын туульс цаглашгүй арвин бөгөөд судалгааны хэрэглэгдэхүүн болон судлагдсаар эдүгээ зуу гаруй жил болжээ. Гэсэн хэдий боловч судалж амжаагүй зүйл асар арвин байна. Үүний нэг нь буриад туульс дахь зан үйлийн уламжлал юм. Гэтэл буриад туульс буриад зоны аж төрж ирсэн ёс заншил, зан датгал, хэв суртал, зан үйлийг үе үеэр нь үргэлжлүүлэн өвлөн хадгалж дархалсаар иржээ.
Буриад туульс дахь зан үйлийн уламжлалыг авч үзэхэд төрт ёсны зан үйлийн уламжлал, аж төрөх ёсны зан үйлийн уламжлал, мөргөл залбирлын зан үйлийн уламжлал бүрэн цогцолжээ.
Төрт ёсны зан үйлийн уламжлал. Төрт ёс гэдэг тухайн үндэстэн ястны түүхэнд оршин тогтнож эмхлэн байгуулсан төр засаг, омог овгийн байгуулал, барьж хэрэгжүүлсэн хууль цааз, хэв журам, заншиж тогтсон зан заншил, хүндэтгэж бишрэн дагадаг захирч захирагдах ёс зэргийг агуулсан хүн зоны харилцааны уламжлал шинэчлэл юм.
Төрт ёсны зан үйл нь ёсыг ёслон төрийг төрлөн, уулзаж учран харилцахдаа хэрхэх хийгээд хүндэтгэн найрсах ба нэр хүнд ёс журмаа сахих, ачлал тус, өршөөл нигүүлсэл халамж хайр, гэсхээл цээрлэл тэргүүтнийг агуулсан хүмүүсийн харилцааны соёл юм. Буриад туульсад төрт ёсны уламжлал маш арвин байгаа бөгөөд буриад Жангарын туульд: Түрэ гэжэ түбхыжэ ёhо гэжэ ёдойжо hууба ха (төр хэмээн төмбийж ёс хэмээн ёмбойж суув гэнэ) гэж өгүүлжээ. Ёоро Ёгшоолой туульд туулийн баатар Ёоро Ёгшоолой Харалтуу мэргэн хааны охиныг гуйхдаа борвин дээрээ бохилзон, тахим дээрээ тахилзан хүндэтгэн найрсаж байна. Ёоро Ёгшоолой баатар хүнийхээ нэр хүнд, шударга ёс, журмыг сахиж хүнд хүчир нум сумаа тосож угтсан хүнд өгөлгүй, хүргэн хүүгийн ёсыг дагаж морио  бариулалгүй, төв шударгын ёсыг дагаж босгон доор хөндлөн хэвтсэн хүнээс жийрхэлгүй дээгүүр нь алхаад, хааны харцнаас далдиралгүй орж ирж байна. Осоодор мэргэн туульд хүч бяд муутай амьтдыг хүчтэний савраас аварч хожим ач тусыг нь хүртдэг. Айдуурай мэргэн туульд Агуу ногоон дүүхэй албат зондоо Заха ёhоо харыт, Түрэ ёhоо hахийт гэж чандлан захиж хэлдэг. Алтан шагай хүбүүн туульд: өөрийг нь харваж алсан Ёргоодой мэргэнийг Алтан шагай мэргэн мориныхоо ачаар ахин амилаад байхдаа өршөөн нигүүлсэж мөнхийн усаар амилуулаад анд нөхөд болдог. Ёоро Ёгшоолой туульд: Адуу малдаа эзэн болсон эрэмгий шаламгай мангасын охиныг хайрлан халамжилж их хатнаа болгож авдаг. Аламж мэргэн туульд: Харын ихээр хардаж борын ихээр бордсон Хар, Шар зутан хоёр авгаа гэсгээн цээрлүүлдэг. hайдар Буйдар туульд: Хоёр дүүгээ хорлосон hарьял гоохон эгчээ морины сүүлнээс чиргүүлж цээрлүүлдэг гэх мэт төрт ёсны зан үйлийн үйлдлийг өгүүлсэн өгүүлэмж гэвэл далай баян.
Буриад ардын баатарлаг туульс дахь зан үйлийн төрт ёсны уламжлалыг мэнд хүндийн, нялхсыг угтах зоог шүүс хүндэтгэлийн, найр наадмын, хурим тойн зан үйл, үг хэллэг хэмээн авч үзэв.

Шарайд Г.Гантогтох
Буриад Судлалын Академийн
Хэл, зохиолын салбарын эрхлэгч,
МУИС-ийн багш, доктор /Sc.D/,
профессор

1. Мунгал-Монголыг тэр үеийн бичиг баримтад мугал, мунгал гэх мэтээр бичдэг байсан нь тэр бичиг үйлдэгчид бичиг номд маруухан байсантай холбоотой байж мэднэ.
2. Брацкий-Ангарын эхин хавийн эхирис, булгад мэтийн монгол овог аймгуудыг “брацк, брат, братские люди” гэж нэрлэж байв.
3. Острог-шивээ, бэхлэлт, Оросууд Ангар мөрний эхнээс аваад Эрхүү гол, Баргажин, Сэлэнгэ, Үдэ гол гэх мэт газарт хэдэн арван острог байгуулан дорно зүг ахисаар бүр зүүн хязгаарын Нэрчүү гол дээр острог байгуулжээ.
4. Воевод-мужийн ноён, мужийн цэргийн захирагч
5. Сажен-алд, дэлэмтэй дүйх уртын хэмжээ
6. Инородец-орос бус харь төрлийн гэсэн утгатай гадуурхсан өнгө аястай үг
7. Нерчинский договор-Большая Советская энциклопедия. XVII боть.
8. Кяхтинский договор-мөн тэнд XIV боть.
9. Засуул-Оросын хасаг цэргийн есаул гэдэг цолын уугуул дуудлага нь
10. Тэмдэг тавьсан “бичигт цагаан чулуу” хаана байгаа нь тодорхойгүй. Хилийн шугам болгохоор сонгосон газарт тэмдэг тавьсан бол ганц газар тавиагүй байх ёстой. Хэрвээ тийм аваас “бичигт цагаан чулуу”-ны нэг нь Улзын голын хойт биед орших Доргон толгойн оройд байгаа байх.
11. 1921 оны хавар Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд Автономит Буриад-монгол муж байгуулагджээ. Түүнд нийт 110000 хүн амтай Ага, Баргажин, Хори, Чикой (Сүх гол) аймгууд багтаж байв. Мөн тэр жилийн 10-р сард ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд хоёр дахь1921 оны хавар Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд Автономит Буриад-монгол муж байгуулагдав. Түүнд багтсан Түнхэн, Бохан, Алайр, Эхирид-Булгад, Сэлэнгэ аймгуудын нийт 185 гаруй мянган хүн амын 70 % нь буриад байв.
12. 1922 онд иргэний дайн дуусч, АДБНУ-ыг татан буулгаад ЗСБНХОУ-д нэгтгэсний дараа Буриадын ард түмний хүсэлтээр 2 автономит мужийг нэгтгэн Зөвлөлт Социалист Автономит Буриад Монгол Улс байгуулах зарлигийг ЗСБНХОУ-ын Төвийн Гүйцэтгэх Хороо 1923 оны 5-р сарын 30-ны өдөр гаргажээ. Түүнд Түнхэн, Бохан, Алайр, Эхирид-Булгад, Хори, Троицкосавск, Баргажин, Ага аймгууд, Дээд Үдэ үезд багтаж байв. Аймгууд хошуудад, үезд волостид хуваагдаж байв. Буриад улсын Засгийн газар, гэгээрэл, эрүүл мэнд, хууль зүй, дотоод явдал, газар тариалан-хөдөө аж ахуй сангийн яамд байгуулагдав.
13. “Как исчезла единая Бурят-Монголия” (1937 и 1958), Улан-Үдэ, 2004-“Нэгдмэл Буриад-монгол улсыг хуваасан нь”, нүүр 112.
14. Мөн тэнд, нүүр 33.
15. “Бурятия” сонин 1997-03-17.
16. КГБ-Улсыг аюулаас хамгаалах хороо, манайхаар Дотоод явдлын яам.

1727-1728 он ганц Шилдэй зангид гай түйтгэр учруулсан төдийгүй нийт нүүдэлчин монголчуудад, хүчирхэг хөрш нартаа хуваагдан бусдын эрхшээлд түмэн зовлон эдлэхийн эхлэл болсон жил байлаа. Энэ бол хаант Орос, Манж Чин улс хоёрын хооронд хил тавьсан жил байлаа.
XVII зууны эхнээс ойн мод шиг олон орос хүмүүс Уралын нурууг даван Сибирь нутаг руу нөмрөн орж, улмаар Байгаль далай хүртэл тархан, Буриадын нутагт хүч түрэн ороод, тэр нутгийн нүүдэлчин “мунгал”1-уудын газар нутгийг булаан эзэмшиж суурьшсан нь тодорхой. Энэ үеэс эхлэн буриад зон “Ойн модон олон гү. Ород мангад олон гү” гэж ярилцах болжээ. Энэ нь буриад зон Орос гүрэнд “сайн дураар нэгдсэн” хэрэг байлаа гэж түүхийг гуйвуулан, “Буриадууд Орост сайн дураар нэгдсэний 300 жилийн ой!?” хэмээн сүржигнэж байсан нь саяхан. Тэгвэл энэ бол худлаа гэдгийг батлах баримт “Буриадын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд”-эд (“Сборник документов по истории Бурятии. XVII век”. Улан-Үдэ, 1960) өдий төдийгөөрөө байна. Жишээ болгон ганц хоёр баримт дурдъя: Тавьтын ноён П.Зарубины Ангар мөрний цаадах Брацкийн2 нутагт 1651-1653 онд дайтсан тухай илтгэл бичигт “Өчүүхэн барлаг намайг цэрэг аваад Лена мөрний эхэн хавийн галт зэвсэг бүхий албаны хүмүүстэй хамт Брацкийн дуулгаваргүй нутгуудыг эрхэндээ оруулаад, тэндэх мунгалын тэрсүүд тайж нарыг миний хүчирхэг мутарт захируул… гэснийг ёсоор болгов” гэсэн бол атаман Иван Похабов илтгэлдээ “Брацкийн тайж нар эндэх острогоос3 урваад албат нартайгаа хамт Мунгалууд руу нүүн одлоо” гэжээ.
Мөн Енисейн воевод4 В.Е.Голохвастов Цагаан хаан Алексей Михайловичид 1666 оны 8 дугаар сарын 14-нд илгээсэн өргөх бичигтээ “Эрхэм дээдэс Таны өчүүхэн барлаг миний бие Баргузинд острог байгуулаад тэндээсээ тавьтын ноён Гаврилка Ловцовт 16 цэрэг, хөлсний 3 цэрэг захирсан аравтын ноён Оська Васильевыг өгөөд, бас хааны сан Read the rest of this entry »