Алтаргана 2010 наадам

Буряад зон,түрэл нютагаа магтаhан,ханилгаа hайтай нүхэдөө hанаhан,багашэг енгэлэhэн, шоргоолжной үүр шэнги үймэhэн өөhөдынгөө амьдаралые Гималайн оройhоо дурандаша гайхашараhан, баhа hанаашараhан аялгатай шүлэгэ ,дуунуудаа “Улаанбаатарай Алтаргана 2010” нааданай айлшадтаа зориулааб гэбэ.
“Айдарнууд” ном “Интер-ном” наймаагай таhагуудта тараагдаа.

Үрдиджэ,абажа hонирхогты.

С.Билэгсайхан –

Буриад соёл, өв уламжлалыг

хөгжүүлэх сангийн ерөнхийлөгч

“Алтаргана-2010- наадмын

зохион байгуулах олон улсын

хорооны нарийн бичгийн дарга

БУРИАД, БУРИАДЫН СОЁЛЫН ТАЛААРХИ ЭРГЭЦҮҮЛЭЛ БУЮУ

АЛТАРГАНА НААДМЫН ТҮҮХЭЭС

Найман мянганы тэртээгээс улбаалсан түүхтэй буриадуудын гүйцэтгэсэн үүрэг Монголын болоод дэлхийн түүхтэй нэн салшгүй холбоотой. Эзэн Чингисийн нагац нар нь буриад гэдэг нь нотолшгүй үнэн агаад зээ нь болох дэлхийн их хаадууд Ази, Европын соёл, түүхтэй холбоотой болохоор буриадуудын нүүдэл суудал, үүх түүх энэ орон зайд өрнөдөг ажгуу. Мэдээж энэ түүхийг судалсан түүхчид, эрдэмтэн мэргэдийн хөдөлмөр, цаг, оюун ухааныг үнэлж барашгүй. Тэгээд ч миний хувьд энэ өгүүллээр бүгдийг нь хамруулж бичих зорилт тавьсангүй. Харин сүүлийн 20-иод жилийн хугацаанд дэлхийн буриадуудын амьдралд тохиолдсон үйл явдал болон Алтаргана наадмын эргэн тойронд санал бодлоо илэрхийлье.

Read the rest of this entry »

Хурим тойн зохиомж буриад монгол туульсын гол үйл явдлыг өгүүлдэг тул энэ зан үйл хийгээд үг хэллэг туульд туссан нь үлэмж буй. Туульсын гол баатар хүйт сүйт хүүхнээ алс хол нутгаас түмэн бэрхшээл туулж авч байгааг үлгэр туульсын зохиомжоор уран илтгэхийн зэрэгцээ буриад зоны хурим тойн ёс горимын дагуу өгүүлсэн өгүүлэмж туульд элбэг тохиолддог. Буриад монгол заншлаар босгож эхнэр авдаг эртний уламжлалт ёс хурим тойн зан үйлд өнөө боловч ёсолдог заншил бий. Осоодор мэргэн туульд тэнгэрийн охиныг хоёр эгчтэйгээ усанд шумбан наадаж байхад хувцсыг нь нууж аваад хэрэг зоригоо хэлж босгож авч байгаагаар гардаг. Хоёр эгч нь дүүгээ хүйт сүйт залуутайгаа жаргалтай сайхан суухын ерөөл тавьж нисэн оддог.
Нүгэлт нүцгэн гургууль туульд Төгс төлдөр хааны Цэдэндамба хөвгүүнд Гинари тэнгэрийн охиныг созол эрдэнээр бариад, хатан болгон суйвдаж өгч байгаа үйл явдал гардаг.
“Ёоро Ёгшоолой” туульд мангасын их хөрөнгийг эрэмгий шаламгай эрч их хүч хөдөлмөрөөрөө өсгөн хариулж арвижуулан дэлгэрүүлж өссөн мангасын үзэсгэлэнт сайхан охины эргүй эм, эзэнгүй зөөри би байна гэхэд нь сэтгэл нь уярч, их хатнаа болгон авсан үйл явдал гардаг.
Буриад туульсын баатрууд ихэвчлэн эрийн гурван наадамд эрэмгий шандсаа сорьж, гурван бооцоог авч, хүргэн хүүгийн сорилтыг давж байж заяаны шар сударт заасан хүйт сүйт хүүхнээ авдаг үйл явдал дэлгэрэнгүй. Буриад Жангарын туульд хүргэн сорих зан үйлийг басганай худалдаа гэж нэрлэсэн байдаг. Басганы худалдаагаар сүйлж эхнэр авч байгаа нь тэр ажээ.
“Ёоро Ёгшоолой” туульд Харалтуу мэргэн хааны өмнө борвин дээрээ бохилзож, тахим дээрээ тахилзаж байгаад гуйх гуулин толгой, мөргөх мөнгөн толгой тавинам гэж хэлэн охиныг нь гуйж авдаг.
“Осоодор мэргэн” туульд: хурим тойн найрт хутга тавилгүй мах идэж, хундага тавилгүй арван өдөр найрласныг өгүүлээд “Түрэ бүтэбэ төөлэй мухариба хурим бүтэбэ хубхай толгой мухариба” гэж хурим тойн явдлыг билигшээн хэлэлцэж тардаг. Буриад заншлаар хурим тойн зан үйлд төөлэй залах ёс эрхэм байдгийг ийн өгүүлжээ.

Буриад Жангарын туульд: “Хүри дүү, хуряахай хоёр уулзажа амгалан мэндэеэ хэлэлсэжэ аяар тэрэ холо оронhоо орожо ерэхэ гээшэ ехэ hонин байна гэжэ Мийр мэргэн хуряахай ехэ баясжа, нашаганаса энежэ, ташаганаса хөөрэжэ, дэмбэ улаан тамхияа залалсажа шара саарhан дээрэ шатар табижа, хара саарhан дээрээ хаарта лүн хэжэ” ханашигүй hайхан наадангаар сэнгүүлжэ, гурбан хоногто гуда найрлажа, дүрбэн хоногто дүлэ сэнгэжэ эрдимтэ сагаан бумбаяа бэлэг үгэжэ мордуулба алтай.” гэж байдаг нь баяр наадмын тод томруун дүрслэл юм. Буриад түмний дунд хөзөр, шатар цэнгэл наадмын олон зууны уламжлалтай цэнгээний төрөл билээ. Хар толгойгоороо мөрий тавьж хааны охинтой хаарталддаг буриад Жангарын туулийн өвөрмөц сонин дүр дүрслэл.
Эрийн гурван наадмын дүр дүрслэл буриад монгол туулийн түгээмэл нэгэн төрөл нь байдаг тул жишээ авч дурдах нь илүүц.
Хатир наадмын дүрслэл “Шонхоодой мэргэн” туульд: “Хара халюу малгайтай харамаалжин хара сэмбэн дэгэлтэй басгад гээшэ хатаража байха. Хүригэн хүригэн хүбүүн ерэ наашаа хатараяс гэжэ хэлэхэдэн буруу тээшээ хараад гаралсажи орхёорой. Түүнэй удаада нааданда ошолдожи ябахадо нэгэ хэhэг басгад хатаражи байхадо хартуусхани малгайтай хүбэнтэй дэгэлтэй басгад сабахи плинс годоhотон хүригэн хүригэн хүбүүн ерэ хаашаа, хатарае гэхүдэн буруу тээшээ хараад гаралсажи ошиходош хамниган хүний басгад хушийн үнэр гарша хатаражи байха бидэ годон хани малгайтай хатаражи хэбтэжэ хүригэн, хүригэн хүбүүн ерэ наашаа, хатарая гэхү бииз. Оролсожи хатаралдажи үхөөсэй л даа.” гэж гардаг.
Найрлаж байгаа дүр дүрлэл буриад туульд түгээмэл. Хэлц хэллэг нь “Арын хэсэ дэлдэжэ араяа зони дэлгэжэ, үбэрэй хэсэ дэлдэжэ, эбэрэй зони суглуулба. Нуураар хэмнэжэ архи гаргабала нугаар хэмнэжэ мяха гаргаба ла, юhэн үдэрөөр хэмнэжэ ехэ найр зугаа хэбэ лэ. Найман үдэрээр хэмнэжэ найр зугаа хэбэ лэ. Тагшаар хэмнэн уужал байба ла, таршагаар хэмнэн зугаалажа байба ла, сараар хэмнэжэ уужал байба ла, сагаар хэмнэн зугаалажа байба ла. Арбадахи үдэртөө тэлэрэбэ” гэхчилэн хайлдаг.

Буриад ардын туульс зоог шүүс хүндэтгэлийн үйл явдал үг хэллэгээр асар баялаг. Тууль болгонд бараг өгүллсэн бий. Туульд гардаг зоог шүүс идээг нэрлэвэл айраг, сэгээ, миха, шарууhа шүүhэ, төөлэй, бозо, тараг, саахар, улаан боодхо, архи, арза, хорзо, шүхэр шавай гэх мэт.
Гэсэрийн туульд: “Алтан шэрээгээ татаба амтата эдеэгээ табиба, мүнгэн шэрээгээ татажа hайхан эдеэгээ табиба, нуураар хэмнэмэ архияа аягалжа бариба, болдогоор хэмнэмэ михаяа асаралдажа табиба. Хан Хюрмас тэнгэри Сэгээн сэбдэг тэнгэрийн амтата эдеэнэй hайханда арбан хурганайгаа үзүүрыг таhа хазан алдаба эшэхын ехээр эшэбэ, сошихын ехээр сошобо. Сэгээн сэбдэг тэнгэри, Сэсэн ууган хатан хоёр Ай нохойл!… гэлдэжэ үгэ алдан байбад лэ” гэж гардаг. Аламж мэргэн туульд: Татахада hунаха табихада агшаха тажаа мүнгэн остоолоо табилдажа байба ла даа Агуу гоохон дүүхэйн. Далан зүhэнэй эдеэе дээжэ барин асаржа табилдажа байбал даа. Юhэн зүhэнэй боодхойе зүhэ бэрин асаржа табилдажа үгүбэл даа. Алта мүнгүн самбаараа бусалгажа асарба арбан толгой саахараа буталжа табилайл. Уухайн hайхан ундаараа ундалуулжа талгаба, идехүйн hайхан эдеэгээр идеэлүүлжэ талгаба. гэж гардаг нь туулийн тогтмол хэллэг болон хэвшжээ.

Буриад Гэсэрийн туульд: “Боржон хангай боhогынь боггүй арюунаар алхажа хаан амараар амаршалба, хатан мэндээр мэндэшэлбэ. Толгой гурбан тэнгэришүүл баруун гараар золгожо бардам хүүрээ хэлсэбэ, ута гараар золгожо уран хүүрээр ушарба” гэж байдаг нь мэнд хүндийн зан үйл тодорхой, үг хэллэг яруугийн жишээ мөн. Хаан амраар амарчилж, хатан мэндээр мэндчилэх гэдэг төрт ёсны мэндчилгээ. Буриад монгол зоны заншлаар эр хүний амар амгаланг Амар мэндэ хэмээн амарчилж, эмэгтэй хүнийг мэнд ээ гэж мэндчилдэг. Осоодор мэргэн туульд: Хаан мэндээр мэндэшэлбэ хатан дорообоор дорооболбо гэсэн хэллэг байдаг. Хатны бие лагшин эрүүл мэндийг нь асууж байгаа хэвшмэл хэллэг. Буриад аялгуунд мэндэ дорообо гэсэн хоршоо үг байдаг. Дорообо гэдэг нь орос хэлнээс орсон здоров гэсэн үгийн буриад дуудлага юм. Ёоро Ёншоолой туульд: Үбэр мэргэн эсэгэмни Амар hайн ябана гүт гэж элбэрэлт мэндчилгээгээр мэндэлдэг. Аламж мэргэн туульд: Мэтэр гэсэн биеэрээ хадам баабай мэндэ! гэжэ мэндэшэлжэ оробол даа Хадам эхэ мэндэ! гэжэ хадам эхэеэ мэндэшэлжи байбал даа. Хэмээн ёст мэндчилгээгээр мэндэлдэг. Буриад зон айлд орохдоо эхэлж бурханд мөргөөд гэрт байгаа хүн бүхнийг нэг бүрчлэн хандаж мэндчилээд, адуу мал сүрэг мэндэ гэж сурдаг заншилтай билээ.

Буриад зон эрт урьд цагаас эхлэн үлгэр туульсыг зохион хайлж, үеэс үед уламжлан иржээ. Буриад ардын туульс цаглашгүй арвин бөгөөд судалгааны хэрэглэгдэхүүн болон судлагдсаар эдүгээ зуу гаруй жил болжээ. Гэсэн хэдий боловч судалж амжаагүй зүйл асар арвин байна. Үүний нэг нь буриад туульс дахь зан үйлийн уламжлал юм. Гэтэл буриад туульс буриад зоны аж төрж ирсэн ёс заншил, зан датгал, хэв суртал, зан үйлийг үе үеэр нь үргэлжлүүлэн өвлөн хадгалж дархалсаар иржээ.
Буриад туульс дахь зан үйлийн уламжлалыг авч үзэхэд төрт ёсны зан үйлийн уламжлал, аж төрөх ёсны зан үйлийн уламжлал, мөргөл залбирлын зан үйлийн уламжлал бүрэн цогцолжээ.
Төрт ёсны зан үйлийн уламжлал. Төрт ёс гэдэг тухайн үндэстэн ястны түүхэнд оршин тогтнож эмхлэн байгуулсан төр засаг, омог овгийн байгуулал, барьж хэрэгжүүлсэн хууль цааз, хэв журам, заншиж тогтсон зан заншил, хүндэтгэж бишрэн дагадаг захирч захирагдах ёс зэргийг агуулсан хүн зоны харилцааны уламжлал шинэчлэл юм.
Төрт ёсны зан үйл нь ёсыг ёслон төрийг төрлөн, уулзаж учран харилцахдаа хэрхэх хийгээд хүндэтгэн найрсах ба нэр хүнд ёс журмаа сахих, ачлал тус, өршөөл нигүүлсэл халамж хайр, гэсхээл цээрлэл тэргүүтнийг агуулсан хүмүүсийн харилцааны соёл юм. Буриад туульсад төрт ёсны уламжлал маш арвин байгаа бөгөөд буриад Жангарын туульд: Түрэ гэжэ түбхыжэ ёhо гэжэ ёдойжо hууба ха (төр хэмээн төмбийж ёс хэмээн ёмбойж суув гэнэ) гэж өгүүлжээ. Ёоро Ёгшоолой туульд туулийн баатар Ёоро Ёгшоолой Харалтуу мэргэн хааны охиныг гуйхдаа борвин дээрээ бохилзон, тахим дээрээ тахилзан хүндэтгэн найрсаж байна. Ёоро Ёгшоолой баатар хүнийхээ нэр хүнд, шударга ёс, журмыг сахиж хүнд хүчир нум сумаа тосож угтсан хүнд өгөлгүй, хүргэн хүүгийн ёсыг дагаж морио  бариулалгүй, төв шударгын ёсыг дагаж босгон доор хөндлөн хэвтсэн хүнээс жийрхэлгүй дээгүүр нь алхаад, хааны харцнаас далдиралгүй орж ирж байна. Осоодор мэргэн туульд хүч бяд муутай амьтдыг хүчтэний савраас аварч хожим ач тусыг нь хүртдэг. Айдуурай мэргэн туульд Агуу ногоон дүүхэй албат зондоо Заха ёhоо харыт, Түрэ ёhоо hахийт гэж чандлан захиж хэлдэг. Алтан шагай хүбүүн туульд: өөрийг нь харваж алсан Ёргоодой мэргэнийг Алтан шагай мэргэн мориныхоо ачаар ахин амилаад байхдаа өршөөн нигүүлсэж мөнхийн усаар амилуулаад анд нөхөд болдог. Ёоро Ёгшоолой туульд: Адуу малдаа эзэн болсон эрэмгий шаламгай мангасын охиныг хайрлан халамжилж их хатнаа болгож авдаг. Аламж мэргэн туульд: Харын ихээр хардаж борын ихээр бордсон Хар, Шар зутан хоёр авгаа гэсгээн цээрлүүлдэг. hайдар Буйдар туульд: Хоёр дүүгээ хорлосон hарьял гоохон эгчээ морины сүүлнээс чиргүүлж цээрлүүлдэг гэх мэт төрт ёсны зан үйлийн үйлдлийг өгүүлсэн өгүүлэмж гэвэл далай баян.
Буриад ардын баатарлаг туульс дахь зан үйлийн төрт ёсны уламжлалыг мэнд хүндийн, нялхсыг угтах зоог шүүс хүндэтгэлийн, найр наадмын, хурим тойн зан үйл, үг хэллэг хэмээн авч үзэв.

Шарайд Г.Гантогтох
Буриад Судлалын Академийн
Хэл, зохиолын салбарын эрхлэгч,
МУИС-ийн багш, доктор /Sc.D/,
профессор

1727-1728 он ганц Шилдэй зангид гай түйтгэр учруулсан төдийгүй нийт нүүдэлчин монголчуудад, хүчирхэг хөрш нартаа хуваагдан бусдын эрхшээлд түмэн зовлон эдлэхийн эхлэл болсон жил байлаа. Энэ бол хаант Орос, Манж Чин улс хоёрын хооронд хил тавьсан жил байлаа.
XVII зууны эхнээс ойн мод шиг олон орос хүмүүс Уралын нурууг даван Сибирь нутаг руу нөмрөн орж, улмаар Байгаль далай хүртэл тархан, Буриадын нутагт хүч түрэн ороод, тэр нутгийн нүүдэлчин “мунгал”1-уудын газар нутгийг булаан эзэмшиж суурьшсан нь тодорхой. Энэ үеэс эхлэн буриад зон “Ойн модон олон гү. Ород мангад олон гү” гэж ярилцах болжээ. Энэ нь буриад зон Орос гүрэнд “сайн дураар нэгдсэн” хэрэг байлаа гэж түүхийг гуйвуулан, “Буриадууд Орост сайн дураар нэгдсэний 300 жилийн ой!?” хэмээн сүржигнэж байсан нь саяхан. Тэгвэл энэ бол худлаа гэдгийг батлах баримт “Буриадын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд”-эд (“Сборник документов по истории Бурятии. XVII век”. Улан-Үдэ, 1960) өдий төдийгөөрөө байна. Жишээ болгон ганц хоёр баримт дурдъя: Тавьтын ноён П.Зарубины Ангар мөрний цаадах Брацкийн2 нутагт 1651-1653 онд дайтсан тухай илтгэл бичигт “Өчүүхэн барлаг намайг цэрэг аваад Лена мөрний эхэн хавийн галт зэвсэг бүхий албаны хүмүүстэй хамт Брацкийн дуулгаваргүй нутгуудыг эрхэндээ оруулаад, тэндэх мунгалын тэрсүүд тайж нарыг миний хүчирхэг мутарт захируул… гэснийг ёсоор болгов” гэсэн бол атаман Иван Похабов илтгэлдээ “Брацкийн тайж нар эндэх острогоос3 урваад албат нартайгаа хамт Мунгалууд руу нүүн одлоо” гэжээ.
Мөн Енисейн воевод4 В.Е.Голохвастов Цагаан хаан Алексей Михайловичид 1666 оны 8 дугаар сарын 14-нд илгээсэн өргөх бичигтээ “Эрхэм дээдэс Таны өчүүхэн барлаг миний бие Баргузинд острог байгуулаад тэндээсээ тавьтын ноён Гаврилка Ловцовт 16 цэрэг, хөлсний 3 цэрэг захирсан аравтын ноён Оська Васильевыг өгөөд, бас хааны сан Read the rest of this entry »

Ò¿¿õèéí “äàëàéí” çàõ çóõààñ…

1.    Монголчууд манай эринээс 200-300 жилийн өмнө үеэс айраг (цэгээ) нэрт, ариун чанарт эсгэлэн ундааг хэрэглэсээр эдүгээ үеийг хүрч ирсэн түүхтэй билээ. “МЭӨ III мянганы 2-р хагаст төв азийн эртний нэрд гарсан томоохон аймгийн нэг Хүннүчүүд эсгэсэн ундаа айргийг гүүний сүүгээр бэлдэж байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг”3 Эндээс үзвэл өвөг монголчуудын үеэс энэхүү эсгэлэн ундааг хийж байжээ.
Одоогийн бидний нэрлэж заншсан буриадууд (анхны нэр нь биш ч байж магадгүй Д.Х.) өвөг монгол угсаатан мөн гэдэгтэй санал нийлэхээр барахгүй өвөг монгол угсаатан гэдгийг зөвхөн Хүннүгээр хязгаарлахаа больж бүр цаана харж, судалж, бичих эрдэмтэд ч гарч ирж байна. Хори буриад гэдгийн хори гэдэг нэр нь Хоридой мэргэний нэрнээс үүссэн нэр бус өвөг монгол угсаатан болох Тигр, Евпрат мөрнөөр 4-6 мянган амьдарч асан Сүмэр (Шумер) нарын нэг салбар Хорад буюу Хор монгол гэдгийн хор юм гэж үзвэл хори буриадууд өвөг монгол угсаатны нэг болох нь тодорхой. Үүнээс үзвэл цэгээг хоричууд хийж байсан байхаас зайлахгүй. Өмнөх өвөг дээдэс нь цэгээ хийж байсан болоод л Хүннү нар хийж байсан байж таарна.
Оросын нэгэн эрдэмтэн, Хубилай хааны үед хааны ордонд цагаан гүүний сүүг хааны удам угсааныхан, түүний дотор хоричууд уух эрхтэй байсан тухай бичсэн байдаг ажээ. Энэ бол Хубилай хаан хоричуудтай урьдын цагт удам угсааны холбоотой байсныгаа дурсхан хүндэтгэсний илэрхийлэл мөн.
МНТ-ны 28-р зүйлд “Бодончар харцагаа тавин өдөр бүр, тэр айлд очиж цэгээ гуйж уугаад…”4, 31-р зүйлд “…тэд иргэн өгүүлрүүн өдөр нэгэн иргэн манд ирж эсэг ууж одно”5 гэх Read the rest of this entry »

Буриад Судлалын Академиас 2008 оны 5-р сарын 23-нд хуралдсан “Буриад судлалын тулгамдсан асуудал” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурлын илтгэлүүдийн эмхэтгэл ном “Буриад судлал” нэртэй хэвлэгдэн гарлаа. Тус эмхэтгэл номд буриад судлалын чиглэлээр бичсэн илтгэл, өгүүлэл хэвлэгдсэн бөгөөд цаашид жил бүр тогтмол гарах Буриад Судлалын Академийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл болох ажээ. Энэ удаа тус номд нийт 20 гаруй өгүүлэл хэвлэгдсэн байна.

Та тус номыг худалдан авснаар буриад судлалын талаар тодорхой мэдээлэл авахаас гадна, түүх, хэл шинжлэл, угсаатан судлал, хүн ам судлал зэрэг олно салбараар бичигдсэн сонирхолтой мэдээллийг олж авах боломжтой юм байна.

Уг номыг 6000 төгрөгөөр борлуулж байгаа бөгөөд хүссэн хэнд ч болов нээлттэй гэж Буриад Судлалын Академиас мэдээллээ.

Б.Ууганбаяр