Алтаргана 2010 наадам

Буряад зон,түрэл нютагаа магтаhан,ханилгаа hайтай нүхэдөө hанаhан,багашэг енгэлэhэн, шоргоолжной үүр шэнги үймэhэн өөhөдынгөө амьдаралые Гималайн оройhоо дурандаша гайхашараhан, баhа hанаашараhан аялгатай шүлэгэ ,дуунуудаа “Улаанбаатарай Алтаргана 2010” нааданай айлшадтаа зориулааб гэбэ.
“Айдарнууд” ном “Интер-ном” наймаагай таhагуудта тараагдаа.

Үрдиджэ,абажа hонирхогты.

С.Билэгсайхан –

Буриад соёл, өв уламжлалыг

хөгжүүлэх сангийн ерөнхийлөгч

“Алтаргана-2010- наадмын

зохион байгуулах олон улсын

хорооны нарийн бичгийн дарга

БУРИАД, БУРИАДЫН СОЁЛЫН ТАЛААРХИ ЭРГЭЦҮҮЛЭЛ БУЮУ

АЛТАРГАНА НААДМЫН ТҮҮХЭЭС

Найман мянганы тэртээгээс улбаалсан түүхтэй буриадуудын гүйцэтгэсэн үүрэг Монголын болоод дэлхийн түүхтэй нэн салшгүй холбоотой. Эзэн Чингисийн нагац нар нь буриад гэдэг нь нотолшгүй үнэн агаад зээ нь болох дэлхийн их хаадууд Ази, Европын соёл, түүхтэй холбоотой болохоор буриадуудын нүүдэл суудал, үүх түүх энэ орон зайд өрнөдөг ажгуу. Мэдээж энэ түүхийг судалсан түүхчид, эрдэмтэн мэргэдийн хөдөлмөр, цаг, оюун ухааныг үнэлж барашгүй. Тэгээд ч миний хувьд энэ өгүүллээр бүгдийг нь хамруулж бичих зорилт тавьсангүй. Харин сүүлийн 20-иод жилийн хугацаанд дэлхийн буриадуудын амьдралд тохиолдсон үйл явдал болон Алтаргана наадмын эргэн тойронд санал бодлоо илэрхийлье.

Read the rest of this entry »

Буриад болон монголчууд нь єнє эртнээс харилцаатай угсаа гарал нэгтэй ахан
дvvс билээ. Энэ хэсэгт буриад ба монголчуудын харилцааны хооронд гарч
байсан vйл аывдлын тоймоос єгvvлье. Тухайн цаг vеийн улс тєрийн байдлаас
болж хил орчмын бурайд-монголчууд шилжин нvvдэл хийх явдал их байжээ. Read the rest of this entry »

Хурим тойн зохиомж буриад монгол туульсын гол үйл явдлыг өгүүлдэг тул энэ зан үйл хийгээд үг хэллэг туульд туссан нь үлэмж буй. Туульсын гол баатар хүйт сүйт хүүхнээ алс хол нутгаас түмэн бэрхшээл туулж авч байгааг үлгэр туульсын зохиомжоор уран илтгэхийн зэрэгцээ буриад зоны хурим тойн ёс горимын дагуу өгүүлсэн өгүүлэмж туульд элбэг тохиолддог. Буриад монгол заншлаар босгож эхнэр авдаг эртний уламжлалт ёс хурим тойн зан үйлд өнөө боловч ёсолдог заншил бий. Осоодор мэргэн туульд тэнгэрийн охиныг хоёр эгчтэйгээ усанд шумбан наадаж байхад хувцсыг нь нууж аваад хэрэг зоригоо хэлж босгож авч байгаагаар гардаг. Хоёр эгч нь дүүгээ хүйт сүйт залуутайгаа жаргалтай сайхан суухын ерөөл тавьж нисэн оддог.
Нүгэлт нүцгэн гургууль туульд Төгс төлдөр хааны Цэдэндамба хөвгүүнд Гинари тэнгэрийн охиныг созол эрдэнээр бариад, хатан болгон суйвдаж өгч байгаа үйл явдал гардаг.
“Ёоро Ёгшоолой” туульд мангасын их хөрөнгийг эрэмгий шаламгай эрч их хүч хөдөлмөрөөрөө өсгөн хариулж арвижуулан дэлгэрүүлж өссөн мангасын үзэсгэлэнт сайхан охины эргүй эм, эзэнгүй зөөри би байна гэхэд нь сэтгэл нь уярч, их хатнаа болгон авсан үйл явдал гардаг.
Буриад туульсын баатрууд ихэвчлэн эрийн гурван наадамд эрэмгий шандсаа сорьж, гурван бооцоог авч, хүргэн хүүгийн сорилтыг давж байж заяаны шар сударт заасан хүйт сүйт хүүхнээ авдаг үйл явдал дэлгэрэнгүй. Буриад Жангарын туульд хүргэн сорих зан үйлийг басганай худалдаа гэж нэрлэсэн байдаг. Басганы худалдаагаар сүйлж эхнэр авч байгаа нь тэр ажээ.
“Ёоро Ёгшоолой” туульд Харалтуу мэргэн хааны өмнө борвин дээрээ бохилзож, тахим дээрээ тахилзаж байгаад гуйх гуулин толгой, мөргөх мөнгөн толгой тавинам гэж хэлэн охиныг нь гуйж авдаг.
“Осоодор мэргэн” туульд: хурим тойн найрт хутга тавилгүй мах идэж, хундага тавилгүй арван өдөр найрласныг өгүүлээд “Түрэ бүтэбэ төөлэй мухариба хурим бүтэбэ хубхай толгой мухариба” гэж хурим тойн явдлыг билигшээн хэлэлцэж тардаг. Буриад заншлаар хурим тойн зан үйлд төөлэй залах ёс эрхэм байдгийг ийн өгүүлжээ.

Буриад ардын туульс зоог шүүс хүндэтгэлийн үйл явдал үг хэллэгээр асар баялаг. Тууль болгонд бараг өгүллсэн бий. Туульд гардаг зоог шүүс идээг нэрлэвэл айраг, сэгээ, миха, шарууhа шүүhэ, төөлэй, бозо, тараг, саахар, улаан боодхо, архи, арза, хорзо, шүхэр шавай гэх мэт.
Гэсэрийн туульд: “Алтан шэрээгээ татаба амтата эдеэгээ табиба, мүнгэн шэрээгээ татажа hайхан эдеэгээ табиба, нуураар хэмнэмэ архияа аягалжа бариба, болдогоор хэмнэмэ михаяа асаралдажа табиба. Хан Хюрмас тэнгэри Сэгээн сэбдэг тэнгэрийн амтата эдеэнэй hайханда арбан хурганайгаа үзүүрыг таhа хазан алдаба эшэхын ехээр эшэбэ, сошихын ехээр сошобо. Сэгээн сэбдэг тэнгэри, Сэсэн ууган хатан хоёр Ай нохойл!… гэлдэжэ үгэ алдан байбад лэ” гэж гардаг. Аламж мэргэн туульд: Татахада hунаха табихада агшаха тажаа мүнгэн остоолоо табилдажа байба ла даа Агуу гоохон дүүхэйн. Далан зүhэнэй эдеэе дээжэ барин асаржа табилдажа байбал даа. Юhэн зүhэнэй боодхойе зүhэ бэрин асаржа табилдажа үгүбэл даа. Алта мүнгүн самбаараа бусалгажа асарба арбан толгой саахараа буталжа табилайл. Уухайн hайхан ундаараа ундалуулжа талгаба, идехүйн hайхан эдеэгээр идеэлүүлжэ талгаба. гэж гардаг нь туулийн тогтмол хэллэг болон хэвшжээ.

Нялхсыг угтах зан үйл нь буриад туульсад төрсөн гарсан тоонотыг нь хэдий цагт, хаана, аль зүгт, ямар газар гэдгийг нарийн дурдаж өгүүлсэн байдаг. Аламж мэргэн туульд: “Урайни уриндоло урин сагай түрүүндэ лө газаада ехэ далайяа гарим дээрээ түрэбэ, газар ехэ дайдаяа гүрүм дээрээ түрэбэ. Зүүни хаани зүгтэ лэ зүгэй хани дайдада гушин хаани гурьбида гурбан сэеын булууда түрэн гаран яргабала” (Урьдын урд цагт урин цагийн эхэнд гадаад их далайн эрэгт, газар их дэлхийн өнцөгт зүүний хааны зүгт, зүгийнхэний тэнд гучинхан толгодын дунд гурван цэгийн бэлчирт төрөн гаран жаргав гэнэ) гэх мэтээр тодорхой заасан. Буриад зон унасан газар, угаасан ус,хүй дарсан хөх чулуугаа тоонот хэмээн нэрлэж насан туршдаа сүслэн санаж явдаг заншилтай. Туульд энэ сэтгэлгээ тусч хаа явсан газраа алдар нэрээ хэлэхдээ төрсөн гарсан тоонотоо дурдан хэлж байдаг.
Хүүхэд олж жирэмсэн боллоо гэхийг туулийн хэллэгээр “Алтан Шиэбшүүр хатани урда hайхан хормойнь үргэлдэжэ байба ла, хойто hайхан хормойнь hанжалдажа ороболо. hууха сагаа ерэхэдэ ороо үргөөр заhажа дэрэеэ үндэрээр табижа Ёолон ёогшон хэбэтэбэ лэ” гэж Осоодор мэргэн туульд гардаг. Хүүхэд тосож авч байгаа зан үйл “Үе сагаан үбhэ үтэр түргэн абша үхинэй хүйhэ хүндэбэ. Улаан утаhаар уяба” гэж Хаан Сагта абхай туульд гардаг.
Буриад туулийн хэллэгээр мэндлэх, төрөх, гарах гэсэн үгийг “Мүн бэеэ бэелбэ мүхэреэн шарай шарайлаба” гэж хэлнэ. Бас энэ хэллэгийн нөгөө нэгэн утга нь туулийн баатар ямар нэгэн юманд хувилсан байгаад эргэж биедээ тохорвол мөн ингэж хэлдэг.

1727-1728 он ганц Шилдэй зангид гай түйтгэр учруулсан төдийгүй нийт нүүдэлчин монголчуудад, хүчирхэг хөрш нартаа хуваагдан бусдын эрхшээлд түмэн зовлон эдлэхийн эхлэл болсон жил байлаа. Энэ бол хаант Орос, Манж Чин улс хоёрын хооронд хил тавьсан жил байлаа.
XVII зууны эхнээс ойн мод шиг олон орос хүмүүс Уралын нурууг даван Сибирь нутаг руу нөмрөн орж, улмаар Байгаль далай хүртэл тархан, Буриадын нутагт хүч түрэн ороод, тэр нутгийн нүүдэлчин “мунгал”1-уудын газар нутгийг булаан эзэмшиж суурьшсан нь тодорхой. Энэ үеэс эхлэн буриад зон “Ойн модон олон гү. Ород мангад олон гү” гэж ярилцах болжээ. Энэ нь буриад зон Орос гүрэнд “сайн дураар нэгдсэн” хэрэг байлаа гэж түүхийг гуйвуулан, “Буриадууд Орост сайн дураар нэгдсэний 300 жилийн ой!?” хэмээн сүржигнэж байсан нь саяхан. Тэгвэл энэ бол худлаа гэдгийг батлах баримт “Буриадын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд”-эд (“Сборник документов по истории Бурятии. XVII век”. Улан-Үдэ, 1960) өдий төдийгөөрөө байна. Жишээ болгон ганц хоёр баримт дурдъя: Тавьтын ноён П.Зарубины Ангар мөрний цаадах Брацкийн2 нутагт 1651-1653 онд дайтсан тухай илтгэл бичигт “Өчүүхэн барлаг намайг цэрэг аваад Лена мөрний эхэн хавийн галт зэвсэг бүхий албаны хүмүүстэй хамт Брацкийн дуулгаваргүй нутгуудыг эрхэндээ оруулаад, тэндэх мунгалын тэрсүүд тайж нарыг миний хүчирхэг мутарт захируул… гэснийг ёсоор болгов” гэсэн бол атаман Иван Похабов илтгэлдээ “Брацкийн тайж нар эндэх острогоос3 урваад албат нартайгаа хамт Мунгалууд руу нүүн одлоо” гэжээ.
Мөн Енисейн воевод4 В.Е.Голохвастов Цагаан хаан Алексей Михайловичид 1666 оны 8 дугаар сарын 14-нд илгээсэн өргөх бичигтээ “Эрхэм дээдэс Таны өчүүхэн барлаг миний бие Баргузинд острог байгуулаад тэндээсээ тавьтын ноён Гаврилка Ловцовт 16 цэрэг, хөлсний 3 цэрэг захирсан аравтын ноён Оська Васильевыг өгөөд, бас хааны сан Read the rest of this entry »

1.    Үлгэр, туульсаас:
а) Буриадын “Аламж Мэргэн” баатарлаг туульст:
“Хадам баабай байналта,
Тандашье ерэhээр
Гашуун идеэ үгэйльби,
Хүрүнгүhөөш уухам!”11 (Хадам аавындаа ирснээс хойш гашуун идээ амссангүй, хөрөнгөнөөс чинь хүртэе). Уг туульд хөрөнгөнөөс гадна сав (хөхүүр), бүлүүр гэх мэт цэгээний холбогдолтой нэр томъёо олон гардаг. “Аламж мэргэн” туульс бол эхийн эрхт ёсны үеийн ардын бүтээл болох учраас цэгээг мөн тэр үед л хийж байсныг гэрчилнэ.
б) “Харалтуур хаан” туульд:
“…Туяа татама үнгэтэй
Толо татама шарайтай
Толодонь тогоо нэрэмэ,
Гэрэлдэнь гүү hаама…”12 гэсэн бий.
Энд гэрэл гэгээнд нь сүү саамаар гэж хэлж байгааг нь бодит үйлийн тусгал байж таарна, өөрөөр хэлбэл гүү сааж цэгээ эсгэж, тогоо нэрж байсныг шууд хэлж байна.
2.    Ерөөл магтаалын зүйлээс:
Гүүний сааль сүүг ашигладаг байсан тухай мэдээ угсаатны зүйч Д.Чойжилсүрэнгийн 1958 онд Буриадын эрдэм-шинжилгээний хүрээлэнгээс сийрүүлж авсан “Шувуун ирэхүйд даллага авахын судар оршив”13 нэрт нэгэн бяцхан товхимол бий. Энэ нь өдгөөгийн товчоор хэлж заншсан шувууны даллагын буриад хувилбар ажээ.
Энэ нь мөн дээрх зохиогчийн 1956 онд Булган аймгаас олж авчирсан Read the rest of this entry »

Ò¿¿õèéí “äàëàéí” çàõ çóõààñ…

1.    Монголчууд манай эринээс 200-300 жилийн өмнө үеэс айраг (цэгээ) нэрт, ариун чанарт эсгэлэн ундааг хэрэглэсээр эдүгээ үеийг хүрч ирсэн түүхтэй билээ. “МЭӨ III мянганы 2-р хагаст төв азийн эртний нэрд гарсан томоохон аймгийн нэг Хүннүчүүд эсгэсэн ундаа айргийг гүүний сүүгээр бэлдэж байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг”3 Эндээс үзвэл өвөг монголчуудын үеэс энэхүү эсгэлэн ундааг хийж байжээ.
Одоогийн бидний нэрлэж заншсан буриадууд (анхны нэр нь биш ч байж магадгүй Д.Х.) өвөг монгол угсаатан мөн гэдэгтэй санал нийлэхээр барахгүй өвөг монгол угсаатан гэдгийг зөвхөн Хүннүгээр хязгаарлахаа больж бүр цаана харж, судалж, бичих эрдэмтэд ч гарч ирж байна. Хори буриад гэдгийн хори гэдэг нэр нь Хоридой мэргэний нэрнээс үүссэн нэр бус өвөг монгол угсаатан болох Тигр, Евпрат мөрнөөр 4-6 мянган амьдарч асан Сүмэр (Шумер) нарын нэг салбар Хорад буюу Хор монгол гэдгийн хор юм гэж үзвэл хори буриадууд өвөг монгол угсаатны нэг болох нь тодорхой. Үүнээс үзвэл цэгээг хоричууд хийж байсан байхаас зайлахгүй. Өмнөх өвөг дээдэс нь цэгээ хийж байсан болоод л Хүннү нар хийж байсан байж таарна.
Оросын нэгэн эрдэмтэн, Хубилай хааны үед хааны ордонд цагаан гүүний сүүг хааны удам угсааныхан, түүний дотор хоричууд уух эрхтэй байсан тухай бичсэн байдаг ажээ. Энэ бол Хубилай хаан хоричуудтай урьдын цагт удам угсааны холбоотой байсныгаа дурсхан хүндэтгэсний илэрхийлэл мөн.
МНТ-ны 28-р зүйлд “Бодончар харцагаа тавин өдөр бүр, тэр айлд очиж цэгээ гуйж уугаад…”4, 31-р зүйлд “…тэд иргэн өгүүлрүүн өдөр нэгэн иргэн манд ирж эсэг ууж одно”5 гэх Read the rest of this entry »